Trả lời:

Dậy thì sớm là tình trạng các đặc điểm dậy thì và sự thay đổi nội tiết tố sinh dục xuất hiện sớm, trước 8 tuổi ở trẻ gái và trước 9 tuổi ở trẻ trai. Biểu hiện điển hình bao gồm phát triển tuyến vú, tăng kích thước dương vật, tinh hoàn, thay đổi giọng nói, mọc lông mu, lông nách, có kinh nguyệt, mộng tinh…

Trẻ dậy thì sớm thường tăng chiều cao nhanh trong khoảng thời gian ngắn do tăng sản xuất sớm hormone sinh dục. Tuy nhiên, quá trình này đồng thời làm tuổi xương tiến triển nhanh, dẫn đến đóng sớm các sụn tăng trưởng. Do đó, trẻ thường có chiều cao khi trưởng thành thấp hơn so với trẻ dậy thì đúng tuổi. Các bé dễ tự ti, lo âu, tăng nguy cơ trầm cảm, cùng với nguy cơ xâm hại, lạm dụng tình dục.

Thông thường, dậy thì sớm ở trẻ trai có khả năng cao là do các bất thường trong não, ví dụ như khối u. Ở trẻ gái, nguyên nhân này ít gặp hơn.

Trường hợp của con bạn có thể là dấu hiệu của dậy thì sớm. Để xác định được chính xác, bạn nên đưa con đi khám. Bác sĩ xem xét tiền sử bệnh lý, chế độ dinh dưỡng, tốc độ tăng trưởng, thời điểm xuất hiện các dấu hiệu dậy thì, có thể chỉ định một số thăm dò cận lâm sàng. Trẻ có thể được chỉ định chụp X-quang đánh giá tuổi xương, siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) trong những trường hợp cần thiết. Trẻ có thể cần xét nghiệm máu nhằm định lượng một số hormone liên quan như LH, FSH, hormone giới tính (estrogen hoặc testosterone), hormone tuyến giáp, hay thực hiện nghiệm pháp kích thích bằng GnRH hoặc đồng vận GnRH.

Khi xác định trẻ bị dậy thì sớm, bác sĩ đánh giá toàn diện để xác định nguyên nhân, mức độ tiến triển, khả năng ảnh hưởng đến tăng trưởng. Trẻ được theo dõi tốc độ tăng chiều cao, cân nặng, tuổi xương, kết hợp xét nghiệm hormone để phân biệt dậy thì sớm trung ương hay ngoại biên. Dựa trên kết quả khám, bác sĩ quyết định điều trị hay theo dõi định kỳ cho trẻ, đồng thời tư vấn cho gia đình về dinh dưỡng, sinh hoạt và hỗ trợ tâm lý. Việc theo dõi lâu dài giúp làm chậm dậy thì khi cần, kéo dài thời gian phát triển chiều cao và hạn chế các ảnh hưởng về thể chất, tâm lý cho trẻ.

Dậy thì sớm trung ương không phải lúc nào cũng có thể ngăn chặn hoàn toàn, tuy nhiên có thể giảm nguy cơ, làm chậm tiến triển nếu can thiệp sớm bằng lối sống phù hợp. Phụ huynh cần chú trọng phòng ngừa thừa cân, béo phì cho trẻ. Bởi mô mỡ dư thừa làm tăng hormone thúc đẩy dậy thì sớm như estrogen, insulin, leptin.

Bố mẹ nên khuyến khích trẻ vận động hằng ngày, tập thể dục ít nhất 3 buổi mỗi tuần, mỗi buổi 30-45 phút; ngủ đủ giấc và hạn chế tiếp xúc ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trước khi ngủ. Việc kiểm soát nội dung trực tuyến, giới hạn thời gian xem tivi, điện thoại và tránh cho trẻ tiếp xúc sớm với nội dung không phù hợp cũng góp phần hạn chế kích hoạt sớm trục não – tuyến yên – sinh dục.

Về dinh dưỡng, trẻ nên hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường và chất béo xấu; tăng cường thực phẩm tươi, giàu vitamin và khoáng chất, cân đối protein động vật và thực vật. Chế độ ăn nên ưu tiên rau xanh, rau củ màu vàng – đỏ, ngũ cốc nguyên hạt và các loại hạt. Phụ huynh tránh cho trẻ sử dụng hoặc tiếp xúc với các sản phẩm chứa hormone hay hóa chất ảnh hưởng nội tiết như một số mỹ phẩm, đồ nhựa kém chất lượng. Trẻ cần ngủ ít nhất 10 giờ mỗi ngày, chủ yếu là giấc ngủ ban đêm, để giảm nguy cơ rối loạn trục nội tiết trước tuổi dậy thì.

ThS. BS Đỗ Tiến Sơn
Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội