Trả lời:

Khi trẻ đến tuổi dậy thì, vùng dưới đồi trong não bắt đầu tiết hormone GnRH, kích thích tuyến yên giải phóng LH và FSH. Các hormone này thúc đẩy buồng trứng hoặc tinh hoàn sản xuất estrogen và testosterone. Nếu quá trình này xảy ra ở bé gái trước 8 tuổi được xem là dậy thì sớm. Ở tuổi dậy thì, trẻ bắt đầu xuất hiện dấu hiệu trưởng thành gồm tăng trưởng xương nhanh, thay đổi tâm lý, có mùi cơ thể, tuyến vú phát triển và các cơ quan sinh sản dần hoàn thiện.

Nguyên nhân dậy thì sớm khác biệt tùy theo giới tính, lứa tuổi khởi phát. Dậy thì sớm trung ương xảy ra khi trục não – tuyến yên – tuyến sinh dục hoạt động sớm. Nguyên nhân có thể gồm u não, tổn thương hoặc bức xạ tác động đến hệ thần kinh trung ương, các hội chứng di truyền (như McCune-Albright), giãn não thất, suy giáp, tăng sản thượng thận bẩm sinh… Nhiều trường hợp không xác định được nguyên nhân.

Dậy thì sớm ngoại biên xảy ra khi cơ thể tiết nhiều hormone sinh dục bất thường (estrogen hoặc androgen) từ buồng trứng, tinh hoàn hoặc tuyến thượng thận… mà không do não kích hoạt. Tình trạng này thường liên quan đến các khối u, thuốc chứa hormone hoặc rối loạn chuyển hóa.

Ngoài ra, các yếu tố nguy cơ dậy thì sớm khác gồm béo phì, phơi nhiễm với các chất gây rối loạn nội tiết như BPA, phthalates (có trong nhựa), một số loại thuốc trừ sâu. Phơi nhiễm hormone qua thực phẩm và mỹ phẩm (ví dụ các sản phẩm chứa estrogen, phytoestrogens hoặc steroid)…

Khi thấy con dấu hiệu nghi ngờ dậy thì sớm, bạn nên theo dõi sát, ghi lại thời điểm xuất hiện dấu hiệu đầu tiên và đưa bé đến chuyên khoa nội tiết nhi để bác sĩ khám. Tùy biểu hiện lâm sàng, bác sĩ chỉ định xét nghiệm máu đo các hormone. Trẻ gái thường được siêu âm tử cung – buồng trứng, chụp X-quang bàn tay giúp đánh giá tuổi xương. Một số trường hợp cần chụp cộng hưởng từ não để loại trừ tổn thương hệ thần kinh trung ương.

Khi có chỉ định điều trị, trẻ có thể được sử dụng thuốc ức chế dậy thì theo phác đồ tiêm định kỳ hàng tháng hoặc hàng quý nhằm làm chậm tiến trình dậy thì, giúp đạt chiều cao tối đa và phát triển tâm sinh lý phù hợp. Một số trường hợp dậy thì sớm có liên quan đến bệnh lý tuyến yên, u não hoặc các bất thường nội tiết khác cần được can thiệp đặc biệt.

Thời điểm ngừng điều trị cho trẻ sẽ được cá nhân hóa tùy theo tuổi sinh học, tuổi xương, tác dụng không mong muốn (nếu có), đồng thuận của gia đình. Khi dừng điều trị, hormone sinh dục được cơ thể sản xuất trở lại, quá trình dậy thì bình thường sẽ tiếp tục. Bé gái có kinh nguyệt trở lại sau khoảng 6-18 tháng.

Trong thời gian điều trị, phụ huynh nên chú ý điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt phù hợp để hiệu quả điều trị cao. Trẻ ăn uống khoa học, hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, nước ngọt, đồ uống có gas, tăng cường vận động thể thao đều đặn. Hiện chưa có bằng chứng khoa học cho thấy uống nhiều sữa gây dậy thì sớm. Ngược lại, cắt giảm hoặc kiêng sữa quá mức có thể khiến trẻ thiếu vi chất cần thiết cho tăng trưởng và miễn dịch. Bé cần ngủ đủ giấc trước 22h, đảm bảo giấc ngủ sâu để hormone tăng trưởng tiết ra nhiều nhất, đảm bảo chiều cao vẫn tiếp tục tăng trưởng tối ưu theo tốc độ của lứa tuổi tiền dậy thì.

Phụ huynh cũng nên trò chuyện cởi mở, hỗ trợ tâm lý giúp trẻ hiểu thay đổi của cơ thể. Tránh cho bé tiếp xúc nhiều với thiết bị điện tử, xem phim, chơi game có nội dung không phù hợp lứa tuổi. Giáo dục giới tính, kỹ năng sống phù hợp với độ tuổi giúp trẻ tự bảo vệ mình, tránh nguy cơ bị xâm hại hoặc nhận thức lệch lạc.

Trẻ dậy thì sớm thường tăng chiều cao nhanh trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, sự cốt hóa xương diễn ra sớm khiến đầu xương đóng lại sớm hơn bình thường, làm hạn chế chiều cao khi trưởng thành. Tình trạng sức khỏe này còn ảnh hưởng tới tâm lý, trẻ có thể có cảm giác lạc lõng, tự ti.

Để giảm nguy cơ dậy thì sớm cho trẻ, bạn cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, tránh để trẻ thừa cân béo phì, nhất là ở các bé gái. Tránh cho trẻ sử dụng mỹ phẩm làm đẹp sớm hoặc dùng các loại thuốc, đồ nhựa, vỏ đồ hộp chất lượng thấp… gây ảnh hưởng đến hệ nội tiết. Gia đình nên đưa trẻ thăm khám sức khỏe định kỳ.

ThS.BS Đỗ Tiến Sơn
Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội