Người lớn lớn lên cùng sách vở, sân chơi và những cuộc trò chuyện trực tiếp. Trẻ em hôm nay trưởng thành cùng Internet, mạng xã hội, video ngắn, trí tuệ nhân tạo và những cộng đồng trực tuyến trải dài khắp thế giới. Điều đáng nói là nhiều cha mẹ đang cố gắng nuôi dạy con trong một thế giới mà chính mình chưa từng trải qua.

Có lẽ vì vậy mà không ít cuộc đối thoại trong gia đình hiện nay thường bắt đầu bằng những câu quen thuộc: “Đừng dùng điện thoại nữa”, “Con lại xem TikTok à?”, “Mạng xã hội có gì hay đâu mà suốt ngày xem?”. Người lớn lo lắng là điều dễ hiểu. Những thông tin về nghiện thiết bị điện tử, bạo lực mạng, nội dung độc hại hay các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ xuất hiện ngày càng nhiều. Nhưng điều đáng suy nghĩ là trong khi cha mẹ cố gắng ngăn con bước vào thế giới số, thì với trẻ, đó lại chính là một phần rất thật của cuộc sống.

Theo UNICEF, môi trường số ngày nay không còn đơn thuần là nơi giải trí. Đó là nơi trẻ học tập, giao tiếp, tìm kiếm thông tin, xây dựng các mối quan hệ và hình thành nhiều giá trị sống. Điều đó có nghĩa rằng câu hỏi quan trọng không còn là làm sao để trẻ tránh xa công nghệ, mà là làm sao để trẻ biết sử dụng công nghệ một cách lành mạnh và an toàn.

Trong nhiều năm làm việc trong lĩnh vực giáo dục và y tế, tôi nhận thấy một thực tế khá rõ: phần lớn trẻ em không cần thêm những lời cảnh báo về điện thoại. Điều các em cần là một người lớn đủ bình tĩnh để cùng bước vào thế giới của mình.

Nhiều phụ huynh biết rất rõ hôm nay con ăn gì, học môn gì, được mấy điểm, nhưng lại không biết con đang theo dõi nội dung nào trên mạng, thần tượng ai, đang lo lắng điều gì hay đang chịu áp lực gì từ môi trường trực tuyến. Khoảng trống ấy đôi khi lớn hơn chúng ta nghĩ.

Theo báo cáo của American Psychological Association, mạng xã hội có thể tạo ra những tác động tiêu cực nếu trẻ sử dụng thiếu kiểm soát hoặc tiếp xúc với nội dung không phù hợp. Tuy nhiên, chính tổ chức này cũng nhấn mạnh rằng yếu tố quyết định không nằm ở việc trẻ có sử dụng công nghệ hay không, mà nằm ở chất lượng sử dụng và sự đồng hành của người lớn.

Điều đó có nghĩa rằng một đứa trẻ được cha mẹ quan tâm, trò chuyện thường xuyên và hướng dẫn kỹ năng số sẽ có khả năng thích nghi tốt hơn nhiều so với một đứa trẻ chỉ nhận được những mệnh lệnh cấm đoán.

Trong thực tế, không ít gia đình đang rơi vào một nghịch lý. Cha mẹ lo con nghiện điện thoại nhưng bản thân cũng dành phần lớn thời gian cho màn hình. Cha mẹ mong con trò chuyện nhưng lại ít có những cuộc trò chuyện thực sự. Trẻ em luôn quan sát cách người lớn sống trước khi lắng nghe những gì người lớn nói.

Có lẽ vì vậy mà giáo dục trong thời đại số không bắt đầu từ việc kiểm soát thiết bị, mà bắt đầu từ việc xây dựng kết nối.

Một đứa trẻ sẵn sàng chia sẻ với cha mẹ về những gì mình xem trên mạng sẽ an toàn hơn một đứa trẻ luôn phải giấu giếm. Một đứa trẻ được hướng dẫn cách phân biệt thông tin đúng sai sẽ mạnh mẽ hơn một đứa trẻ chỉ được dặn dò rằng “đừng tin Internet”. Và một đứa trẻ cảm thấy được lắng nghe sẽ ít tìm kiếm sự công nhận từ những không gian trực tuyến đầy rủi ro.

Theo World Health Organization (WHO), sức khỏe tinh thần của trẻ em trong thời đại số phụ thuộc rất lớn vào chất lượng các mối quan hệ ngoài đời thực. Nói cách khác, công nghệ không thể thay thế vai trò của gia đình. Mạng xã hội không thể thay thế những cuộc trò chuyện. Và không một thuật toán nào có thể thay thế cảm giác được yêu thương và thấu hiểu.