Các em có điều kiện sống tốt hơn, được tiếp cận giáo dục sớm hơn, được đầu tư nhiều hơn về dinh dưỡng lẫn kỹ năng. Nhưng đồng thời, các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em lại gia tăng rõ rệt, đặc biệt là rối loạn lo âu. Theo World Health Organization, khoảng 1 trong 7 trẻ em và thanh thiếu niên toàn cầu đang gặp các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần, trong đó rối loạn lo âu thuộc nhóm phổ biến nhất.

Điều đáng suy nghĩ là nhiều đứa trẻ bị lo âu không sống trong nghèo khó hay sang chấn nghiêm trọng. Ngược lại, các em thường lớn lên trong những gia đình có học thức, được quan tâm và đầu tư bài bản. Nhưng chính môi trường ấy đôi khi lại tạo ra một dạng áp lực rất tinh vi: áp lực phải trở nên xuất sắc.

Đó là kiểu áp lực không cần roi vọt. Nó xuất hiện qua lịch học kín đặc, qua sự so sánh âm thầm giữa các đứa trẻ, qua ánh mắt thất vọng khi con điểm thấp, hay qua những câu nói tưởng như vô hại: “Ba mẹ chỉ muốn tốt cho con”. Khi lặp lại đủ lâu, trẻ bắt đầu hình thành cảm giác rằng giá trị của mình phụ thuộc vào thành tích.

Nhiều phụ huynh không nhận ra rằng não bộ trẻ em chưa đủ trưởng thành để xử lý áp lực kéo dài như người lớn. Vùng não liên quan đến điều hòa cảm xúc và kiểm soát stress vẫn đang trong quá trình phát triển. Khi trẻ liên tục sống trong trạng thái phải cố gắng, hệ thần kinh dễ chuyển sang cơ chế cảnh giác kéo dài, nền tảng sinh học của lo âu.

Một nghiên cứu được công bố trên JAMA Pediatrics ghi nhận tỷ lệ trẻ có biểu hiện lo âu và trầm cảm tăng mạnh sau đại dịch COVID-19. Các nhà nghiên cứu cho rằng sự cô lập xã hội, áp lực học tập và cảm giác bất ổn kéo dài đã ảnh hưởng đáng kể đến tâm lý trẻ em.

Tuy nhiên, điều khiến nhiều gia đình bỏ sót vấn đề là biểu hiện lo âu ở trẻ thường không giống người lớn. Trẻ em hiếm khi nói: “Con bị stress”. Thay vào đó, lo âu xuất hiện dưới dạng đau bụng trước giờ đến trường, khó ngủ, sợ mắc lỗi, dễ cáu gắt hoặc bám cha mẹ quá mức. Có những đứa trẻ học rất giỏi nhưng luôn sống trong cảm giác mình chưa đủ tốt.

Trong nhiều năm nghiên cứu về phát triển tâm lý trẻ em, tôi nhận ra một thực tế đáng lo: xã hội hiện đại đang bình thường hóa sự căng thẳng ở trẻ nhỏ. Một đứa trẻ tiểu học thức đến khuya để học thêm được xem là chăm chỉ. Một đứa trẻ luôn lo điểm số lại được khen có trách nhiệm. Người lớn vô tình ca ngợi những dấu hiệu đầu tiên của kiệt sức tâm lý.

Theo Centers for Disease Control and Prevention, căng thẳng kéo dài trong thời thơ ấu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ, khả năng học tập và điều hòa cảm xúc. Những trải nghiệm stress lặp đi lặp lại còn làm tăng nguy cơ trầm cảm và rối loạn tâm thần ở tuổi trưởng thành.

Bên cạnh áp lực học tập, môi trường kỹ thuật số cũng đang tạo ra một thế hệ trẻ em dễ bất an hơn. Trẻ ngày nay tiếp xúc quá sớm với mạng xã hội, nơi mọi thứ đều được trình bày dưới dạng hoàn hảo: ngoại hình đẹp, thành tích nổi bật, cuộc sống lý tưởng. Khi não bộ chưa đủ trưởng thành để phân biệt giá trị thật và giá trị trình diễn, trẻ rất dễ rơi vào cảm giác tự ti và lo lắng.

American Academy of Pediatrics từng cảnh báo việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức có liên quan đến gia tăng nguy cơ rối loạn lo âu, rối loạn giấc ngủ và khó khăn trong điều hòa cảm xúc ở trẻ em. Trong khi đó, các chuyên gia từ Harvard Medical School cho rằng thiếu ngủ kéo dài do tiếp xúc màn hình vào ban đêm làm tăng đáng kể phản ứng stress ở trẻ vị thành niên.

Điều đáng hy vọng là trẻ em có khả năng phục hồi tâm lý rất lớn nếu được hỗ trợ đúng cách. Nhưng điều trẻ cần không phải những bài diễn thuyết về sự mạnh mẽ. Điều các em cần trước tiên là cảm giác an toàn, được lắng nghe nghiêm túc, được chấp nhận ngay cả khi không hoàn hảo.

Trong nhiều trường hợp, những thay đổi tưởng chừng đơn giản như giảm bớt lịch học dày đặc, tăng thời gian vận động ngoài trời, cải thiện giấc ngủ và duy trì kết nối cảm xúc với gia đình lại tạo ra hiệu quả đáng kể hơn nhiều người nghĩ.

Rối loạn lo âu ở trẻ em không còn là câu chuyện cá biệt. Nó phản chiếu nhịp sống căng thẳng của xã hội hiện đại và cách người lớn đang đặt quá nhiều kỳ vọng lên một tâm hồn còn non nớt. Muốn trẻ khỏe mạnh về tinh thần, có lẽ điều đầu tiên người lớn cần làm không phải là thúc ép trẻ tiến nhanh hơn, mà là trả lại cho các em quyền được sống đúng với tuổi thơ của mình.

TS. Nguyễn Chí Tân – Phó Chủ tịch Hội Khoa học Sức khỏe Thành phố Hồ Chí Minh